jueves, 7 de diciembre de 2017

Manuel López López , o gaiteiro do Poso (Navia de Suarna)

Manuel López, gaiteiro do Poso
Acaban de publicarse un gran traballo sobre este gaiteiro único da terra de Cervantes e Navia de Suarna que como ben se di, foi, é e seguirá sendo referente para a historia da gaita pola súa capacidade creativa e de improvisación, ademais de bon coñecedor e transmisor do folclore da gaita na zona fronteiriza onde dous estilos un máis galego, outro máis requintado ou se se quere máis asturiano convivían como o mesmo Poso demostrou, gardando as súas peculiaridades e sendo capaz á vez de crear un estilo propio íntimamente asociado ao baile tradicional.

Serxio Cobos, Carlos Rey e Iván Costa abordaron este libro que foi en gran medida produto dun traballo de recolleita de finais dos 80 e dos 90, que tivo que esperar muito tempo para verse editado. Unha débeda con Manuel que eles recoñecen con esta publicación en gran parte saldada. Foi tam´ne polos anos 90, en concreto no mes de maio do 1991 cando tiven o pracer de coñecelo de sentilo tocar e de parolar un treito con el na súa casa de Navia por saber da súa relación coa música da gaita do Bierzo ao que se tiña desprazado a tocar en máis dunha ocasión. Dicía que en Candín, Balouta e Suárbol especialmente: "son coma nós, pero xa máis alá tocan co tambor e a frauta..." Pero onde máis sona tiña ademais de na propia Navia, era en Ibias.

Serxio e Carlos na presentación en Navia de Suarna.

A iniciativa de publicar partiu de Serxio, que entrevistara en diversas ocasiois ao Poso, mais procurou un apoio en Carlos Rey para realizar unha biografía e unha contextualización sabendo que o gaiteiro e etnógrafo arousán tamén tiña realizado diversas visitas á zona. Ambos acordaron contar para a transcrición das partituras con Iván Costa que tamén tivera contacto con Manuel e conformaron un estudo en formato de libro-cd  moi completo sobre o noso gaiteiro que ademais das partituras inclúe 29 cortes ou gravaciois, unha selección de pezas dun amplo grupo de cintas que conservan os autores deste gaiteiro maxistral. Serxio, un dos máis prestixiosos bailaríns de Galicia, introduce tamén toda unha novidade neste libro que lle dá un carácter singular  á edición, pois reproduce cos bailegramas da súa autoría un par de bailes da zona (un adianto do que esperemos sexa un estudo da escrita da estrutura para o baile tradicional galego cuxa publicación prepara nestes momentos).

Presentación en Vilagarcía.

O libro que está editado pola Central folque é tremendamente interesante para coñecer o mundo da gaita nas fronteiras. A presentación do traballo en Navia de Suarna e logo en Vilagarcía de Arousa no mes de novembro do 2017 foron todo un éxito. Non estaría mal ir pensando nunha presentación da mesma na nosa comarca, tan próxima ao mundo da gaita que o Poso representa. 

Deixamos eiquí alguis vídeos de  Manuel tocando, o primeiro do ano 1991 debémosllos a Luis Prego O Poso toca unha muliñeira e logo  un valse en Vilaquinte:



O Poso tocando no San Froilán en Lugo unha muiñeira, e logo jota e rumba:








domingo, 8 de enero de 2017

Os gaiteiros nas fronteiras

Podemos coñecer grazas ao programa Alalá da TVG algo máis sobre varios gaiteiros das "fronteiras" como Pumarín de Cervantes, Clemente de Murias de Rao, tamén coñecido como o Ferreira ou Eduardo González de Castelo de Frades, aínda que residente en Camponaraia ou José de Gregorio da Lagúa. Logo nun segundo paso sosegado poderemos reflexionar sobre os seus puntos en común e as súas diferenzas.

A naturalidade coa que conviven neles trazos e peculiaridades que se poderían situar en distintos campos culturais é algo que os une.

Debemos a seguir aplicarnos no estudo das distintas perspectivas que con carácter xenérico en traballos sobre a gaita se veñen realizando acerca dos gaiteiros destas zonas. Un moi destacado será, sen dúbida, o de Pablo Carpintero, un traballo rigoroso capaz de entrar ao detalle e responder á realidade do que son as singularidades da gaita nas zonas máis orientais de Galicia, no Bierzo e no Eo-Navia, nas Portelas, etc...



martes, 23 de agosto de 2016

Gaiteiros do país na identidade berciana

Que redonda e contundente é a expresión popular  “os gaiteiros do país”  á hora de darlle nome a algo tan simple e tan complexo á vez como a contorna cultural. Sempre me chamou a atención esta fórmula tradicional de entender a gaita e os gaiteiros como algo propio. Se o Bierzo ademais pasa por ser unha entidade difícil de definir, a comarca, que na frase sabia e popular convértese en "pais", non deixa de manter a ambigüidade fronteiriza necesaria porque son considerados do país, por veces, gaiteiros do Cebreiro ou do Courel, de Valdeorras ou da Cabreira, posto que conviven e conforman ese mundo cultural que rodea a gaita e falan no mesmo idioma musical co que nos identificamos e como tal son tan do país como os que máis.

Sentimos a gaita desde moi pequenos como parte dese descubrimento lento,  profundo e insustituible que nos leva a coñecer o noso primeiro mundo, ese paraíso da infancia, hoxe perdido.  A gaita, como sen querelo, emerxe naquel proceso de formación, de interiorización da nosa cultura, dándolle sentido a ese “país” .  Se os sons da gaita, o agudo do punteiro e o grave do seu roncón sorprendéronnos á forza sendo ninos, o contexto no que aparecía en días sinalados nese discorrer pausado dos tempos da infancia, foi, sen dúbida, tan impactante e transcendente que aínda agora, transcorridos máis de 50 anos, son quen de facer percorrer por todo o noso corpo un conxunto de reacciois físicas e mentais difíciles de referir. Un arrepío intenso, pelos en punta e un reclamo das bágoas nos ollos que flúen sen querer e de alegría, son habituais nun  xogo de emociois colectivas vividas en familia, cos amigos e cos veciños, acompañadas de foguetes, campás e, no noso caso, facendo bailar aos xigantes e cabezudos, que de terlles verdadeiro terror infantil , hoxe pasaron a ser identificados como a alma da festa, parte indisoluble da nosa personalidade e esa música da gaita que os acompaña nada máis, nin nada menos, que o seu himno.

Reparando nese proceso de asimilación da cultura propia e partindo da experiencia persoal e local, entendemos primeiramente que, en esencia, é ese proceso igual ao que puideron sentir hai cen, douscentos ou trescentos anos calquera berciano ou berciana; aínda máis, que debe ser moi semellante ao progreso que desde a máis remota antigüidade cada membro dunha comunidade tribal experimentaba á hora de ir conformando a súa personalidade ou identidade patrimonial. 

Está claro que un instrumento só non exerce sobre as persoas tanto poder, pero se ao conxunto das reacciois físicas, aos sons de instrumentos determinados en momentos precisos engadímoslles,  xunto a eles, emotivas manifestaciois colectivas de unidade dunha pequena sociedade de homes e mulleres, ninos e vellos, nais e avoas, e se, sobre todo, estes rituais son reiterados no tempo ao ritmo do calendario das estaciois, veremos que,  de vello, estes actos tan sinxelos conforman paseniño as  poderosas tramas da singularidade dun pobo ou dunha comunidade.  
  
A nosa vivencia entendémola logo coma un mecanismo de socialización elemental que pretendemos investigar desde a raíz e cun dobre obxectivo: o de contribuír a esa memoria cultural do noso patrimonio inmaterial e fortalecer así a nosa identidade, pois non cabe dúbida, de que nos tempos de uniformizaciois e globalización que corren este tipo de traballos sonvos moi necesarios para non perder a nosa singularidade, a nosa identidade, esa que fai máis rico e diverso o noso planeta. Unha luita lexítima e xusta pola diversidade cultural da humanidade.

 Estamos convencidos de que a gaita é un deses elementos esenciais que conforman a cultura tradicional  do Bierzo. Obvio é que o Bierzo é singular,  existe unha certa e prolongada controversia sobre a súa identidade, pero se as tradiciois consolidan a personalidade dos pobos, a presenza e pervivencia ao longo dos tempos da música da gaita no país é un dos seus trazos definitorios indiscutible, na mesma esencia dese patrimonio cultural que pretendemos abordar.

Se cadra hai outros máis contundentes, como é o caso da lingua. Xa temos dito algo sobre a lingua dunha gran parte destes gaiteiros,  lingua coa que chamaban aos bailes que interpretaban, coa que poñían letra ás súas melodías. A lingua fala do pensamento, expresión interior do saber debe ser tamén considerada por ser unha das tradiciois máis antigas desta terra. Por iso usamos o idioma no que nos falaron tantos e tantos gaiteiros do país e será compañeiro nesta andanza, tamén por ser esoutro trazo esencial da nosa identidade cultural. Á lingua debemos, en definitiva, a maxistral expresión "gaiteiros do país".

viernes, 19 de agosto de 2016

Un merecido premio a unha nova aproximación ao mundo da gaita no Bierzo

Acabamos de saber do premio a un traballo de investigación titulado “Aproximación a la gaita y su uso en el Bierzo y la Cabrera “ de Diego Bello, e quixeramos darlle unha benvida (antes incluso de ter ocasión de ler o texto, cousa que estamos desexando facer), alegría e parabéns acompañados  dunha reflexión inmediata.  O título "aproximación" fíxonos pensar na idea coa que tamén iniciabamos o noso xa vello traballo sobre o Achegamento a un século de gaiteiros nos lindes culturais galegos  e que, xunto a algunha publicación relevante máis, invita a culminar estes apuntamentos de breves aportes cunha obra máis completa que reúna este conxunto de pezas entroutros.



Entrega do II Premio Antonio Estévez ao gaiteiro berciano Diego Bello.


Aquela gaita que desde que eramos ninos nos levou á cultura ancestral do pobo, foi logo bandeira na adolescencia da nosa luita pola recuperación e o respecto pola tradición nos anos 80, puxemos así en marcha en Vilafranca a primeira Escola de Gaitas do Bierzo, sempre da mao dos gaiteiros tradicionais, maiores xa, Isidro, Pepe, Leo, Lisardo, Emilio, Domiciano...  A idea de situar no seu lugar á gaita, un lugar determinante na cultura tradicional no Bierzo.  

Outramente cos gaiteiros vellos, ademais de tocar, tamén falamos para facer memoria e afondar nas raíces da tradición. Xurdiu así un pequeno traballo sobre un século de gaiteiros no Bierzo nos anos 90 que servía de asentamento teórico da nosa convicción sobre a transcendencia da gaita para a definición do Bierzo tradicional. Este traballo, á forza, incompleto, non podía ser máis que un achegamento á espera dun labor de campo, dunha experiencia maior, dunha ampliación de coñecementos musicais...


Pasou o tempo e morreron muitos deses vellos gaiteiros, apareceu algunha publicación máis xa no século XXI que foi aportando máis datos e información  (por exemplo, Rafael Busto La Gaita en el Oeste de la Provincia de León(2008).) Hoxe cremos que foron superados aqueles condicionantes que nos impedían avanzar á hora de darlle corpo ao traballo, e aínda que outros novos nos asaltan, pensamos que é momento de abordar  un traballo teórico consistente co conxunto de elementos que fomos reunindo aos que temos que sumar recentes aportaciois de novos investigadores, como é o caso de Diego Bello, que tamén son un aliciente grande para dar este paso e superar na medida do posible  para o mundo da gaita no Bierzo aquel nivel de aproximación no que aínda estamos.  


domingo, 17 de julio de 2016

E cuando non había gaita?...

Estaban en primeiro lugar as pandeiras e se cadra antes os pandeiros. Imos na procura do mundo musical tradicional que rodea e complementa ineludiblemente ao da gaita e gaiteiros.

A pandeira de Ancares

Canto, xota e moliñeira de Candín


miércoles, 13 de julio de 2016

Fabricando unha pipa de castañeiro

Pablo Carpintero colgou no seu facebook esta intervención súa no Luar facendo unha pipa coa cortiza do castañeiro.
Como sempre este espectacular gaiteiro e investigador está ben documentado como podedes apreciar nesta entrada sobre a pipa no seu monumental libro sobre os Instrumentos musicais na tradición galega (que, como ben podedes intuír, tamén inclúe ao Bierzo) un marabilloso e completisimo traballo digno de coñecer e difundir. Grazas aos autores e grazas ao Consello da Cultura que colgou no 2011 esta versión para a súa difusión vía dixital, unha espléndida iniciativa que nos gusta e coa que queremos contribuír dende este humilde blog. Trátase dunha obra voluminosa que describe 150 instrumentos e que na versión dixital incorpora vídeos o que enriquece aínda máis a copiosa documentación coa que está elaborada.

 Volvendo ao tema da pipa, Carpintero fala tamén da gaita de alcacén que é outro tipo de instrumento de feitura popular que servía de iniciación como o da pipa de castañeiro, pero que se usaba máis noutras zonas, cuxa apreciación é realmente interesante á hora de coñecer os primeiros pasos dos nosos gaiteiros tradicionais.


lunes, 18 de abril de 2016

A gaita (galega) en León

A pesar das cores do traxe esta é unha gaita galega.
Parece ser que a gaita en León vai tendo unha serie de estudos que axudan a ir asentando algo que nun principio costaba defender. Referímonos a existencia de gaita galega no Bierzo. Lembramos como lles costaba recoñecer que na nosa comarca a gaita que soaba era a galega. Por exemplo, en publicaciois como o xa citado traballo de José Luis Alonso Ponga e Amador Diéguez Ayerbe titulado "Etnografía y folklore de las comarcas leonesas. El Bierzo" editado no ano 1984 que reproducimos literalmente:
"Respecto a la gaita de fole, otro de los instrumentos que se han utilizado mucho hasta ahora, diremos que no queremos llamarla gallega ni asturiana, porque aub cuando sea similar a éstas, sin embargo, la gaita de fole del Bierzo era construida por los propios gaiteros y solo modernamente se pueden ver gaitas de importación de "allende el Cebrero".

Hoxe xa se recoñece abertamente que no Bierzo a tipoloxía e a sonoridade da gaita é galega. Véxase como exemplo este audio da cadena ser de León, que leva por título "la gaita en el norte de León".